हाम्रा विचार‌- Opinions we express

संचार

2012-02-19T11:36:00.000+05:45

कान्तिपुरको वीसौं वर्ष

भर्खर निस्किएका नया पत्रिकाहरूले ग्राहक बनेमा अनेक उपहार र सुविधा दिने योजनाहरू ल्याउछन् जो पत्रिकाका प्रवर्धनका निम्ति स्वभाविक पनि हो तर स्थापित भएँ भनेर दावी गर्ने कान्तिपुर दैनिकले वीस वर्ष पुगेको उपलक्षमा पत्रिका बराबरको सुन दिने योजना ल्याउनु विज्ञापनको नयाँ तरिका मान्नु पर्छ । आफ्नो जीवनकालको समयमा योगदान दिने व्यक्तित्वहरूलाई सन्मान गर्नु, पत्रिकालाई जीवित र जीवन्त राखिदिने पाठकहरूलाई धन्यवाद दिनु जस्ता मर्यादाजनक विधिलाई छोडेर पाठक पैसाको लोभी छ भनि ठानेर सुन देखाउनु पत्रिकाको पाठकप्रति हेय धारणा रहेको पाइन्छ किनकि आफ्नो भँडारमा वीस वर्ष पुरानो पत्रिका नभएर ती पत्रिका खोजेका अवश्य नै पनि होइनन् । पाठकको अपहेलना गर्दै कार्टेलिश्ङका आधारमा एकै पटकमा शत प्रति शत मोल बढाउने पत्रिकाहरूलाई धेरै पाठकहरूले छोडेको कुरा पत्रिकाको विक्री थान गिन्तीले घटेको कुरा पत्रिका स्टलमा हेरे थाहा हुने हो । आलोचनात्मक सुझाव दिनेहरूलाई कान्तिपुरले नरुचाउन थालेपछि कान्तिपुरको स्तर खच्कदै गयो र स्तरिय पाठकहरू स्वत अर्कोतिर ढल्कदै गए र मुल्य दोब्बर भएपछि त नविकरण गर्ने ग्राहकको संख्या पनि घट्न थालेको देखिएको छ । त्यसैले मैले लगातार वीस वर्षदेखि किनेर पढिरहेको पत्रिकाले गरेको व्यवहारले मलाई दुख लागेको छ । कही ‘कान्तिपुर दैनिक’ थियो भन्नेमा नपुगोस् यही मेरो कामना छ ।

Guest column

2012-02-03T17:56:00.001+05:45

अहिले हाम्रो देशका राजनेता भन्नेहरूले के के कुकर्म गरेका छन् त?

— डोरमणी पोखरेल

सिन्धुली

संविधानसभाको निर्वाचन पुरानो निरंकुश शाशनव्यवस्था हटाएर लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको नया संविधान बनाएर निर्वाचन गराउनको लागि मात्र हो। नया संविधानमा धेरै सभासदको सुझाव र राय लिए राम्रो होला भनेर जनताले ६०१ जना सभासद निर्वाचित गरेर हामीले राज्य संचालनका लागि पठाएका हौं तर दुई वर्षका लागि पठाएका सभासदले चार वर्ष सकिन लाग्दा पनि संविधान बनाउने छाँटकाँट नदेखिएपछि ती सभासदहरूले सत्तामा बसेर जनताका लागि कति सुकर्म र कति कुकर्म गरे?

आदरणिय दाजुभाइ दिदीबहिनीहरू !

यसको हामी जनता सचेत भएर छिटो अवलोकन र अनुसन्धान गर्नु पर्ने भइसकेको छ। अहिले हामी पार्टी–पार्टीले आ–आफ्नै घमण्डी अडान लिएर गरेका कुकर्महरू हेरौं र बुझौं।

कुकर्म नं १

संविधान बनाउने र जनताको पसिनाले जम्मा गरेको राज्यको ढुकुटीबाट भत्ता खाइरहने।

कुकर्म नं २

नेताहरूको शिखर बैठक भन्दै तारे होटल र रिसोर्टहरूमा हातमात्र मिलाएर करोडौंको जाँड खाने। राज्यको ढुकुटीबाट यस्ता फजुल खर्च कति पटक गरिसकेका छन्।

कुकर्म नं ३

काम नगरी फजुल खर्च गर्नु भ्रष्टाचार हो।

कुकर्म नं ४

संविधान बनाएर निर्वाचन गराउन गएका सभासदहरू बिना काम भत्ता खाएर बस्नु।

कुकर्म नं ५

काम गर्न नसके पछि भत्ता खाएर बस्नु हुदैन भन्ने ज्ञान नहुनु।

कुकर्म नं ६

५।७ जना नेताले म्याद थपौं भन्दा ६०१ जना सदस्यले भत्ता खाइरहन हत्तपत्त सही गर्नु, सही निर्णय गर्न नसक्नु।

कुकर्म नं ७

नेपाल हाम्रो देश हो। हामी नेपाली सबै एक परिवार हौं। त्यस उसले हामी नेपालीको हक, अधिकार अगाडि पछाडि हुदैन, बराबर हुन्छ। यिनीहरू भने जातिय अग्राधिकार भन्छन्।

कुकर्म नं ८

हरुवालाई राज्य गर्न दिएर संविधानसभाको निर्वाचनमा जनताले दिएको मतको खिल्ली उडाउछन्।

आदरणिय दाजुभाइ, दिदीबहिनीहरू !

चाहे जुनसुकै राज्य होस् त्यो जनताको राज्य हुन्छ। राज्यमा सरकार पनि चाहिन्छ। अनैतिक सभासद र सरकारलाई अवकाश दिएर नैतिक सरकार गठन गरी राज्यसंचालन गराउने अधिकार हामी जनतासँग पनि छ। त्यसैले राज्यका ७५रै जिल्लाबाट घरको एक एक जनाका दरले केन्द्रमा जम्मा भइ टु्डिखेलमा बसेर अहिले भएका सभासदलाई विदा दिएर त्यही दिन सभासदको निर्वाचन गरी सरकार बनाएर तुरुन्त संविधान बनाइ निर्वाचन गराउने अधिकार दिउँ्क। हामी नेपाली जनता चुप लागेर बस्यौं भने अहिले भएका सभासद र सरकारले कैयौं वर्ष मनपरी भत्ता खाएर बसिरहने छन्। हामीलाई जनताले ठूला बनाएका हुन् भन्ने ज्ञान यिनीहरूलाई छैन। त्यो ज्ञान यिनीहरूमा भएकोभए नया संविधान बनाएर निर्वाचन गराइसक्ने थिए। यिनीहरूलाई हामी आफै ठूला मानिस भएका हौं भन्ने घम48ड चढिसकेको छ र त्यसैले नै जनतालाई पेल्न खोजेका हुन्। यिनले जनतालाई पेल्नु भनेको कुहिनोले पहाडलाई ठेल्न सकिन्छ भने जस्तै हो।

जोरपाटी, नारायणटार

काठमाडौं

२०६८।१०।७

‘अन्य’ भनिने जनजातीका बारेमा

2012-01-19T08:12:00.000+05:45

हालको सन्दर्भमा सरकारले संसदमा ल्याउन लागेको समावेशी विधेयकमा ‘अन्य’ जातीमा राखिएका समूहहरू को हुन् तिनको पहिचान खोज्नु पर्ने आवश्यकता देखिएको छ ।

नृवंशशास्त्री अथवा मानव उत्थानका ज्ञाताहरूले मानिसको उत्पत्तीको थलो अफ्रिकी महाद्वीपलाई मानेका छन् र त्यहीबाट नै मानिस भनिने त्यो प्राणी अन्य महाद्वीप छरिदै गएको कुरा शाश्वत सत्य मानिएको छ । अफृकालाई मानव उत्पत्तिको कोक्रो भनिन्छ त्यसैले नै । ११०००० वर्ष पहिले निग्रोइड र ककसियन जाती एक अर्काबाट छुट्टिए र ४०००० वर्ष पहिले ककेसियन र मंगोलाइडहरूमा शारीरिक भेद देखिन थाल्यो । ककेसियनहरूको मूल थलो मध्यएसिया र क्यास्पियन सागरको वरपरको क्षेत्र रह्यो र यहींबाट नै उनीहरू संसारको अरुभागमा फैलिए । मंगोल भनिने जातीका फैलावटबारे भने विज्ञहरूका दुई मत छन् । एक थरीको मान्यतामा मध्यएसिया मैदानबाट दक्षिण साइबेरियाबाट पूर्व लागेको मानिन्छ भने अर्का थरीले उनीहरू दक्षिणपूर्व एसियाको बाटो हुदै उत्तर लागेका हुन् भन्ने मान्यता राख्छन् । त्यसैले जे जसो भए पनि नेपालको सन्दर्भमा यहाँ बस्ने मानिसहरूका पूर्वज पनि समय र परिस्थिति अनुरुप मध्यएसिया या दक्षिणी साइबेरिया या दक्षिणपूर्वी एसियाबाट बसाइँ सर्दै यहाँ आइ पुगेकोमा दुई मत नहुन सक्छ, केवल को अगाडि र को पछाडि भन्ने कुरा मात्रै फरक हो । अझ कतिपय विद्वानहरू मंगोलियन मूलका जातीहरू उत्तर र दक्षिण दुवैतिरबाटा पसेका हुन् भनेर किटान गर्छन् । त्यसैले नेपालमा त्यो समूह पनि उत्तर र पूर्वबाट पसेको कुरा सही ठहर्छ ।

समयका वहावसँगै नेपाल एउटा राज्यमा परिणत भयो । यो भूमिमा पृथ्वीनारायण शाह भन्दा अगाडी पनि राज्य नभएका होइनन् तर ती भुरे टाकुरे राज्यहरू थिए । शाहहरूको आफ्नो राज्यविस्तार पछि त्यसमा शाह र तिनीहरूसँग सम्वन्धित परिवारको राज्यमा हालीमुहाली हुनु त्यो समयको मान्यता अनुसार स्वाभाविक थियो जुन मान्यतालाई अस्विकार गरेर अहिले त्यो हटाइयो पनि । राज्यमा कुनै एक व्यक्ति या समूहको हालीमुहाली या विशेष अधिकार हुनुहुन्न भन्ने लोकतान्त्रिक सिद्धान्त अनुसार नै नेपालमा आज नयाँ शाशन व्यवस्था स्थापित गर्न लागिएको हो तर यो देशका नेपाली मातृभाषी समूहमा पर्ने क्षेत्री, बाहुन, ठकुरी, दलितबाहुन(दमाई, कामी, सार्की), गाइने, दशनामी सन्यासी, बादी आदि मध्ये क्षेत्री, बाहुन, ठकुरीलाई नेपाल सरकारले समावेशी विधेयकमा नेपालीभाषी जनजातीलाई जाती नठहरिने ‘अन्य’ को नाममा प्रस्तुत गरेको छ जो त्यो समूहलाई दोश्रो दर्जाका नागरिकमा राखेर अरुलाई राजनैतिक अग्राधिकार दिने एनेकपा(माओवादी)को स्थापित अलोकतान्त्रिक निति अनुरुप नै शुरु गरिएकोले त्यो अन्य समूहको पहिचान खुलाउनु आवश्यक भएको छ ।

मध्यएसियाबाट झरेको आर्यहरूको हाँगा विभिन्न समयमा भरतखण्डमा झरेको हो । वैदिक आर्यहरू शुरुमा आए र शक या खस आर्यहरू त्योभन्दा पछाडि । इरानी र भारतियहरूले शक भनका र युरोपेलीहरूले सिथियन भन्ने गरेको आर्यहरूको खस समूह वैदिक आर्यहरूभन्दा धेरै पछि हिन्दकुशको बाटो गरेर कास्मिर हुदै तल झरेका हुन् । त्यो आर्य समूहको एउटा हाँगो राजस्थान हुदै सिन्ध र गुजरात पुग्यो भने अर्को हाँगो पंजाव, हिमांचल, उत्तरांचल हुदै नेपाल पस्यो । त्यसैले नजिकै भएको मैथिली, भोजपुरी भाषासँग नजिक हुनुको साटो नेपालीभाषाको व्याकरण सिन्धि या गुजरातीको नजिक हुनुले पनि यी दुई समूहको मूल एउटै भएको प्रमाणित गर्छ । खसहरूमा वैदिक आर्यहरूमा जस्तो कुनै धार्मिक कट्टरता थिएन र उनीहरूले सो समयका मूल दुई धर्म मध्ये हिन्दुधर्मलाई कतिपयले समाए र कतिले वौद्धधर्म रुचाए । वैदिक आर्यमा जस्तो कट्टरता नहुने हुनाले आज पनि नेपालका ‘अन्य’ मा राखिएका खसनेपालीहरूमा धार्मिक कट्टरता दक्षिणी वैदिक आर्यहरूको तुलनामा धेरै कम पाइन्छ ।

नेपालमा भएका खस–आर्यहरू अहिले मातृभाषा नेपालीभाषा भएका रूपमा चिनिन्छन् र यो भाषा पृथ्वीनारायण शाहको समयभन्दा पहिले नै पूर्वको चौदण्डी, माझकिरात हुदै विजयपुरसम्म पुगिसकेको थियो । शाहहरूले त त्यो समयको चल्तीको बोलीलाई समाएकासम्म हुन् कामकाजको सजिलोकानिम्ति । जसरि कुनै समयमा नेपाल खाल्डोमा नेवारीभाषा राजभाषा हुदा केरलायी नैयर देखि तिब्बती भोटेसम्मले त्यो भाषालाई समाएर विभिन्न जातजाती हुदाहुदै पनि नेवारमा गनिए त्यसरी नै कहींबाट जुनसुकै समयमा छिरे पनि नेपालीभाषा समाएर त्यसलाई आफ्नो मातृभाषा बनाउनेहरू खसआर्य भनिनु स्वभाविक हो । त्यसैले नेपालको खसआर्य जनजातीलाई ‘अन्य’ मा राखेर उनीहरूको पहिचान मेटाउन खोज्नु ‘म’ मात्र ठीक ठान्ने अधिनायकवादी सोच हो ।

संवृद्धिशास्त्र

2011-12-19T14:07:00.000+05:45

संवृद्धिशास्त्रः मानव आवश्यकता

सामाजिक संरचना र सम्पन्नता

सबै चिज शुन्यबाट शुरु हुन्छ तर शुन्यबाट केही पनि प्राप्त हुदैन । शुन्य यस्तो एउटा विन्दु हो जसको कुनै अस्तित्व छैन तर अर्कोसँग गाँसिएर अर्कोको आकार वृद्धि गरिदिन्छ । गणितमा शुन्यको यो स्थिति छ । वास्तविकतामा मानव जीवनमा हाम्रा इन्द्रियले अनुभव गर्न नसक्ने स्थितिको नाम शुन्य हो । जहाँ पदार्थको उपस्थिति छैन त्यो त्यसको शुन्यता हो । चलनचल्तीका भाषामा कुनै स्थानमा कुनै चिज या पदार्थको अनुपस्थितिले त्यो स्थानमा त्यो चिज या पदार्थको शुन्यता जनाउछ । वस्तु, पदार्थ या सुविधाका उपभोग्यता अनुरूप उनीहरूको मुल्य हुन्छ र तिनीहरू अनुपभोग्य छन् भने तिनको मुल्य शुन्य हुन्छ । मानिसका समय मुल्य पनि सोही अनुरूप कम, बढी र शुन्य हुन सक्छ तर समयमुल्य शुन्यताको स्थितिबारे थालनी गर्नु भन्दा पहिले समयमुल्यबारे नै विचार गरौ‌ ।

के हो त मानिसको समयमुल्य ?

समयमुल्यलाई हामी समय र मुल्य दुई शव्दलाई विच्छेद गरेर थालनी गरौं । यहाँ समय भन्नाले अनवरत समयको कुनै एक विन्दुलाई मानिन्छ अथवा मुल्य कुन समयमा किटान गरिने हो ? त्यो समयलाई जनाउछ । मुल्य शव्दले आवश्यकतापूर्तिको गहनतालाई बुझाउछ । यसरी दुई शव्दले समयमुल्यले मानिसको कुनै एक समयको आवश्यकतापूर्तिको क्षमतालाई बुझाउछ । मानिसको आवश्यतापूर्तिको क्षमता भन्नाले आवश्यकताको समयमा आवश्यक उपभोग्यतामाथि उसको पहुँच जनाउँछ । अनावश्यकतामाथिको पहुँचले उसको समयमुल्य बढ्दैन । उदाहरणकोनिम्ति, पाँच किलोग्राम सुन बोक्ने मानिस र पाँच लिटर पानी बोक्ने मानिस मरुभूमिबिच परे भने पाँच लिटर पानी बोक्नेको तत्कालिन समयमुल्य सुन बोक्नेको भन्दा बढी हुन आउँछ । त्यसैले पात्र, काल र स्थान अनुरूप समयमुल्य परिवर्तन भइरहन्छ ।

उपभोग्यता वस्तु र सुविधा दुई भागमा विभाजित हुन्छन् । वस्तु सुविधाको प्रत्यक्ष रूप हो भने सुविधा अप्रत्यक्ष । कोठा तताउन प्रयोग गरिने हिटर वस्तु हो तर त्यो तताउन चाहिने बिजुली सुविधा हो । वस्तुले आवश्यकता पूर्ति मात्र गर्छ, सुविधाले त्यसको प्रयोग सरल र आरामदायी बनाउछ ।

सामान्यत मानिस सोच्छन् कि उपभोग्यता सम्पत्तीबाट मात्र प्राप्त हुन्छ तर उपभोग्यता सम्पत्तीबाट माब पाइन्छ भन्ने सत्य होइन । देश, काल र पात्र अनुरूप उपभोग्यता सत्ता, शक्तिबाट पनि प्राप्त हुन्छ । अनिकालमा पनि राजा प्रजा झैं भोकै बस्दैन । उसको सत्ताले उसलाई खुवाउँछ । बीच मरुभूमीमा परेको राजाको र पाँच किलोग्राम सुनको धनीकोभन्दा पाँच लिटर पानीको धनीको समयमुल्य यसै बढी त हुन्छ नै तर तिनको भन्दा पनि बढी समयमुल्य बन्दुक हुनेको हुन्छ किनकि ऊ सबैबाट खोसेर उपभोग गर्न सक्छ । त्यसैले शक्ति पनि मुल्यवृद्धिको एउटा स्रोत हो ।

मानिसलाई कुनै पनि प्राणीलाई झैं भौतिक उपभोग्यताहरू चाहिन्छन् र मानिसलाई झैं वौद्धिक उपभोग्यताहरू पनि ऊ खोज्छ । अनिकाल र असुविधाका समयमा उपभोग्यतामाथिको उसको पहुँच घट्दै जान्छ र एक्लै रित्तोहात मरुभूमिबिच पुग्दा त उसको उपभोग्यता उसको सास फेर्ने हावा मात्र बाँकी हुन्छ । त्यो जहींतहीं र सित्तैं पाइने हावा उसको अन्तिम पहुँच हो उपभोग्यतमाथिको । त्यसैले पृथ्वीमा मृत मानिसको मात्र समयमुल्य शुन्य हुनसक्छ ।

सम्पन्नता र समयमुल्य

संवृद्धिशास्त्रमा सम्पन्नताका सिद्धान्तको पहिलो सिद्धान्तले भन्छ – ‘व्यक्तिको सम्पन्नता उसको समयमुल्यको प्रत्यक्ष अनुपातमा हुन्छ । तर यतिले मात्र सम्पन्नताको व्याख्या गर्न सकिन्न किनकि आनुपातिक संवन्धले जहिले पनि अर्को तुलनात्मक मात्रा खोज्दछ । त्यसैले वनमा बसे पनि स्वर्गमा बसे पनि तुलना गर्न अर्को व्यक्ति नहुदा एकल व्यक्तिको सम्पन्नता किटान गर्न सकिदैन । समूहमा कुनै एक व्यक्तिको समयमुल्यलाई इकाइ मानेर अरुको समयमुल्यसँग दाँज्दा बढी सम्पन्न र कम सम्पन्न छुट्याउन सकिन्छ । असम्पन्न या शुन्य समयमुल्य भएको मानि; भने कहिले पनि हुदैन । अर्कोतिर, मानव समाजमा जहिले पनि समानताका कुराहरू उठ्ने गर्दछन् तर के एउटा आर्थिक या राजनैतिक ढाँचाभित्र सबैलाई समान सम्पन्नता दिन सकिन्छ त ?

वस्तु या सेवाका मुल्य सेयर बजारका सेयर जस्तै समयसमयमा घटबढ भइरहन्छन् र त्यसरी नै फरकफरक हुन्छन् स्थानान्तरमा तिनका मुल्य पनि । पुष महिनाको आँपको मुल्य असार साउनकोसँग दाँजिन सम्भव छैन । जसरी बेजिङमा पाइने उपभोग्यता भित्री मंगोलिया या तिब्बतमा पाउन सकिन्न त्यसरी नै वासिंगटनको उपभोग्यता अलास्कावासीले पाउन सम्भव छैन । समयान्तरले झैं स्थानान्तरले पनि स्वत यी असमानता जन्माइ दिन्छन् र पात्रको महत्ता या प्रभूता पनि त्यहाँ पसि नै हाल्छ । सरकार या राष्ट्रप्रमुखले पाउन सक्ने पहुँच सर्वसाधारणको हुन सक्दैन । शक्ति, सत्ता र सम्पत्तीले दिने सम्पन्नता पनि स्थान, काल या पात्रका कारणले असमान बन्छन् ।

एकछिनको निम्ति एउटा सं‌सारको कल्पना गरौं जहाँ समाजका सबै सदस्यले समान उपभोग्यता पाउछन् सबै मानिसको उपभोग सामर्थ्य एकै नहुनाले पाएको भाग नपुग हुनेले त्यो समानतामा समानता देख्दैन र विकल्प खोज्छ । त्यो भाग भोग गर्न नसक्नेले उब्रिएको अंश संचिति गर्नु या त्यो भोग नगरन्जेल काम नगरी बस्ने विकल्प रोज्छ । संचितिले जहिले पनि त्यसको प्रयोगको बाटो खोज्छ जुन उत्पादनवादको बाटो हो । मार्क्सले यसलाई सच्याएर आवश्यकता अनुसारको उपभोगको ढाँचा प्रस्तुत गरे – सबैलाई आवश्यकतानुसार र सबैबाट सामर्थ्यानुसार । यदि मानिस जानवर जस्तै प्राणी मात्र भएको भए मार्क्सको यो ढाँचा अत्युत्तम थियो तर आजको मानिस प्राणी कम र मानिस धेरै हुनपुग्यो । उसलाई कुनै एउटा सीमाभित्र राखेर उसको भौतिक क्षमतानुसार ऊबाट भौतिक काम गराइन त सजिलो थियो तर उसलाई मानसिका र वौद्धिक खुराक ऊ बाहेक अरु कसैले पनि आँकलन गर्न सक्दैनथ्यो र त्यसरी नै उसको मानसिक र वौद्धिक उत्पादन पनि जोख्न सकिन्न थियो । आफ्नो उत्पादनको मतलव नराख्ने जानवर पनि त होइन ऊ । आफ्नो उत्पादनको प्रतिफल भोग्न नपाएपछि नकारात्मक सम्पन्नतावृद्धिको बाटोमा लाग्नु या कामचोर हुनु स्वभाविक पनि थियो किनकि सम्पन्नतावृद्धिको चाहना मानिसको जन्मजात स्वभाव हो । ७५ वर्षको सोभियत शाशन व्यवस्थाले यही कुरा प्रमाणित गरिदियो ।

मानिसका आवश्यकता – प्राणीजन्य र मानवजन्य

मानिसका आवश्यकता भौतिक र वौद्धिक दुई भागमा विभाजित छन् । भौतिक आवश्कता पनि प्राणीजन्य र मानवजन्य दुई भागमा विभाजित हुन्छ । सासफेर्नु, खानु, पिउनु, सन्तावृद्धिमा सहभागीहुनु यी प्राणीजन्य उपभोग्यताहरू हुन् । यी उपभोग्यताहरूलाई आवश्यकतानुसार पूर्ति गर्न सकिन्छ । मानिसका आवश्यकता विश्लेषण गर्दा मार्क्सको भनाइ यतिसम्ममा सत्य देखिन्छ । शिक्षा, स्वास्थ्य जस्ता मानव सिर्जित उपभोग्यताहरू पनि केही हदसम्म निर्क्योल गर्न सकिएला । मानविय कृयाकलापका यो भन्दा अरु वौद्धिक क्षमता र त्यसका उपज मापन गर्न नसकिएपछि मार्क्सको सिद्धान्त प्राणीजन्य आवश्यकतामा मात्र सीमित हुन्छ । राज्यको नियम र कानुनको दायराभित्र बसेको नागरिकको त्यो आवश्कताको पूर्ति गर्नु राज्यको जिम्मेवारी हो । पेट भर्न पाउनु नागरिकको मौलिक हक हो । कसरी? त्यो राज्यले व्ववस्था गर्ने काम हो । अरु भौतिक सुविधाहरू राज्यको जीवनस्तर सँगै उसले बढाउदै लैजाने प्रकृया हो ।

मानिसका वौद्धिक र मानसिक आवश्यकतारू उसको चाहनाका उपजहरू हुन् । आजभन्दा र अर्कोभन्दा धेरै र विकसित हुने चाहना नै मानिसको विकासको मूल स्रोत हो र यसले नै मानिसलाई अरु प्राणी भन्दा फरक बनाइदिन्छ ।

संवृद्धिशास्त्र

2011-12-11T15:36:00.001+05:45

के हो मेरो दर्शन ?

मलाई कसैले पनि प्रश्न गरेको थिएन तर तेरो सिद्धान्त के हो भनेर ? र मैले आफूलाई व्याख्या गरिरहनु परेको थिएन तर मेरो जीवनको छैठौ दशक पार गरेपछि मेरो तेश्रो पुस्ताको युवाले प्रश्न राखिनैहाल्यो – मेरो जीवनको राजनैतिक र आर्थिक दर्शन के हो ?

बाटोमा हिड्ने कुनै युवाले यो प्रश्न तेर्स्याएको भए म यो वा ऊ बिङ्गो लगाएर पन्सन सक्ने थिए होला तर आफ्नै घरको तेश्रो पुस्ताको उत्तराधिकारीले यस्तो प्रश्न राखेपछि उत्तर नदिई उम्कन सजिलो भएन । त्यसैले मात्रै म जवाफ लेख्न बसेको हुँ अन्यथा यो प्रश्नमा म घोत्लिरहने थिइनँ ।

मलाई भनिएको छ — मानिस प्राणी हो । मेरो शिक्षा र अनुभवले पनि मानिसलाई प्राणीभन्दा अर्को श्रेणीमा राख्न सक्दिन । त्यसैले सबै प्राणीलाई चाहिने भौतिक आवश्यकता मैले पनि पाउनु पर्ने कुरामा शंका छैन । खानु, पिउनु, सासफेर्नु, सन्तान वृद्धि गर्नु मानिसका यी न्युनतम आवश्यकता हुन् । मलाई यो पनि भनिएको छ कि मानिस अरु प्राणीभन्दा फरक वौद्धिक प्राणी हो अथवा ऊ मानिस हो । त्यसैले ऊ आफ्नो धारणा, विचार र मान्यता अभिव्यक्त गर्न चाहन्छ । अरु प्राणी जहीको तहीं रहिरहेको र मानिसले प्रगतिमा ठुलै फड्को मारेकाले उसको वौद्धिकताले अरु प्राणीलाई उछिनेको कुरा पनि इन्कार गर्न मिल्दैन । यिनै आधारमा मैले आफूलाई र अरु सबै मानिसलाई प्राणी र अझ वौद्धिक प्राणीको श्रेणीमा राख्ने गर्छु । मेरो निम्ति प्राणी हुनुको भाव मेरो भौतिक अस्तित्वसँग जोडिएको छ र मानिस हुनुको भाव वौद्धिक अस्तित्वसँग ।

मानिस सामाजिक र अति विकसित प्राणी भएकोले उसका सामाजिक मान्यता पनि त्यस्तै किसिमका छन् । ती मान्यताका आधारमा मानिसले कुनै सीमितक् क्षेत्र रहेका राज्यहरूको सिर्जना गरेर आफूलाई व्यवस्थित गरेको छ । मानिसको भौतिक पक्षका निम्ति आर्थिक मान्यता कायम भएका छन् र वौद्धिकपक्षका निम्ति राजनैतिक सिद्धान्त । मेरो सिद्धान्त यिनै दुई मान्यताका सेरोफेरोमा घुमेको म पाउछु ।

मानिस राज्यको विधि र विधानलाई मानेर कुनै राज्यको सीमभित्र बस्छ भने राज्य प्रति उसको जिम्मेवारी छ र राज्यको पनि त्यत्तिकै ऊ प्रति जिम्मेवारी हुनुपर्छ । त्यसैले उसको आफ्नो भौतिक अस्तित्वको निम्ति उसले साधन जुटाउन सकेन भने राज्यले त्यसको जिम्मेवारी लिनुपर्छ भन्ने मेरो पहिलो मान्यता हो । बाँच्न सबैले पाउनु पर्छ भन्ने मेरो मान्यताका कारणले मलाई मेर प्रजातन्त्रवादी मित्र र नातागोताहरू मलाई अधिनायकवादी वामपन्थी भएको आरोप लगाउछन् । बाँच्नकानिम्ति चाहिने सामग्री समान हुनुपर्छ भन्नेमा मलाई विश्वास छैन तर ढिंडोले नै सही पेट सबैले टन्न भर्न पाउनु पर्छ भन्ने मान्यता भने मेरो हो । राज्यको विकाससँगै त्यो ढिडोको गुणस्तर बढाउदै लैजानु पर्छ भन्ने मान्यता पनि राख्छु म ।

अघि नै भनिसकियो कि मानिस प्राणी मात्रै होइन, वौद्धिक मानिस पनि हो । ऊ चिन्तन, मनन गर्दछ र त्यसलाई अभिव्यक्त गर्न पनि चाहन्छ । मानिसको विकास नै उसको वौद्धिक क्षमताबाट भएको हो । त्यसैले शान्तिपूर्ण अभिव्यक्तीमा रोक लगाउन हुन्न भन्ने मेरो विचारधाराका आधारमा मेरा वामपन्थी मित्र र नातागोता मलाई बुर्जुआ र अप्रगतिशिलका नामले सुशोभित गर्छन् । अथवा नेपालकै सन्दर्भमा नेपाली कांग्रेसका केन्द्रिय समितिका मेरा मित्र र चिनाजानहरू कम्युनिष्ट बिल्ला लगाइदिन्छन् भने नेपाली कम्युनिष्ट नातागोता बुर्जुआ कांग्रेसको हिमायती ठान्छन् । मेरै टोलमा पनि म यी दुई विचारधारको मानिसमा गनिन्छु राजनैतिक चासो राख्ने मानिसका मेरा छिमेकीहरूका बीचमा ।

संवृद्धिशास्त्र

2011-12-02T12:18:00.004+05:45

मपाईवाद

cfk"mnfO{ >]i7 7fGg] k|j[lQ dkfO{ xf] / JolQmsf] ;fdYo{ hlt a9\b} uof] Tolt g} cfkm\gf] prfO a9L b]Vg' dfgljo :jefj xf] . gfd rn]sfsf] t s'/} 5f8f}+, ;fdfGo dflg;df klg s'g} ws, qfz of nHhfjf]wsf] l:ylt 5}g eg] pm cfk"mfnfO{ sf]xL eGbf klg sd 7fGb}g / h:tf];'s} ljåt ;d"xsf] aLrdf klg cfkm\gf] >]i7tf b]vfpg kl5 kb}{g . v]nsf] d}bfgdf v]nf8LnfO{ bz{sn] ToxL v]naf/] pkb]z lbG5 . lrqsf/sf] lrqsf] ;ldIff k|To]s bz{sn] p;s} ;fd' ToxL 7fpFdf ul/lbG5 . cem pm t cfkm"n] hfg]sf] s'/f :jod\l;4 ;To 7fG5 / s;}n] To;nfO{ OGsf/ ul/lbof] eg] pm cfqmfds x'G5 . 3/leq of 3/aflx/, PsfGtdf xf];\ of ;d'xdf, ;a} a]nf p;sf] dkfO{ dflyaf6 tn xf]Og tnaf6 dfly a9\b} hfG5 .

JolQmut hLjgsf] dkfO{jfbn] t s]xL ;Lldt JolQmx¿nfO{ dfq k|efj kf5{ t/ /fhlglt h:tf] /fHo / cem ljZjdf g} k|efj kfg]{ dkfO{n] t o'4, czflGt / ;fd'lxs oftgf ;d]t lgDTofpF5 . jt{dfgs} 36gfnfO{ x]g]{ xf] eg] klg lag nfb]gnfO{ cd]l/sL l6\j 6fj/ 9fNg' kg]{ cfjZostf lyPg . ckmuflg:tfgdf g} cfkm\gf h/f alnof] agfP/ ljZj el/ ;Ghfn agfPsf] eP k'UYof] . dkfO{jfbn] u|:t 5f]6] hh{ a';n] O/fs xfGg k'u] h;nfO{ ;xL 7x¥ofpg pgL cfkm}n] klg ;s]gg\ . ;j{zlQmjfg cd]l/sfsf /fi6«klt eP/ dfq} xf] pgL afFlr/x]sf, gq pgsf] l:ylt klg lag nfb]gsf] eGbf s]xL ultnf] x'g] lyPg . ToxL eP/ g} plQs} lhdL sf6{/ :j]lR5s /fhb"t eP/ ;+;f/ 3'D5g\, aa'/f 5f]6] hh{ a'; qfzn] slxn] klg cfkm\gf] b'nf]af6 lg:sg] cfF6 ub}{gg\ .

lgolt lgotn] hGdfp5 / dkfO{jfbLx¿ cfkm\g} dkfO{jfbsf aGbL x'G5g\ . cfk"mnfO{ dfq l7s 7fGg] tfgfzfxx¿ cfkm\gf jl/kl/ ;]gfsf] klg ljz]if ;]gfsf] 3]/f agfp5g\ / klg cfk"mnfO{ ;'/lIft 7fGb}gg\ . csf{sf] :jtGq eP/ jfFRg] clwsf/ vf]:g]x¿ of lgd{dtf;fy dfl/G5g\ of d[To'kl5 3[l0ft kfq aG5g\ . rfx] /fhf x'g\ of g]tf, s;}sf] klg dkfOjfb 6'Kkf]df k'u]kl5 el/Psf] £ofDkf] em}+ k'm6\5 / p;sf b'isd{x¿ 5tf5'Nn x'G5g\ .

dkfOjfbsf] k/fsfi7L ¿k tfgzfxL of clwgfosjfb xf] / o;n] cfk"meGbf csf]{ l;4fGtf of bz{gnfO{ OGsf/ u5{ . o;n] :yflkt / :yfoL x'g x/;Dej k|ofz u5{ . p;n] ;Qf / zlQmsf] ann] c?dfly aGb]h nufp5, oftgf lbP/ lgld6\ofGg kfg{ vf]H5, cfk\mgf] dkfOsf] avfg aofg u/fpg ef6x¿sf] hdft v8f u5{ / aGb af]nL / lj/f]wsf] dfemdf cfk\mgf] zfzgdf cd}g r}g / zflGt ePsf] k|dfl0ft ug{ vf]H5 .

JolQmsf] dkfOjfb l6Sg p;sf] ldYof cxd\ kof{Kt x'G5 t/ ;fd'lxs dkfOjfb :yflkt ug{ Pp6f bz{g, Pp6f l;4fGt rflxG5 . …g/f0ffd\ e"kltdxd\Ú sf] wfld{s / efUojfbL l;4fGtsf cfwf/df /fh;Qf o'uf}+;Dd sfod /Xof] . ltg} wfld{s dfGotfsf cfwf/df hg;d"xnfO{ cb[Zo :ju{k|flKtsf] nf]edf wd{o'4df xf]ldof] . /fi6«jfb, hfltjfbsf] gf/fdf cfo{gZnsf] >]i7tf b]vfP/ ljZjo'4h:tf g/;+xf/L nLnf klg ;fd"lxs dkfOjfbdf /lrof] .

wfld{s / hflto dkfOjfbsf l;4fGt / bz{gnfO{ 5f]8g] xf] eg] ;fd"lxs dkfOjfbsf] ;a}eGbf 7"nf] ;Ghfn ;fDojfbL ;+u7g xf] . ljZjnfO{ Pp6} l;4fGt / bz{gsf] cfwf/df uf]nj4 ug{ vf]Hg] of] ;+u7g c? bz{g / l;4fGtsf] cl:tTjnfO{ ts{, ;+jfb / ljZn]if0fåf/f xf]Og ls ef}lts ¿kdf lgld6\ofGg kfg{ vf]H5 . of] dkfOjfb t cfk\mgf] dkfOnfO{ >]i7 7fGg] dfq xf]Og ls c? jfbsf] cl:tTj g} OGsf/ u5{ . of] dkfOjfbn] dflg;k|f0fLsf] kz'efjsf] cfjZostf k"lt{ ul/lbPkl5 abnfdf p;sf] dg'ioefjnfO{ bdg ug{ ldN5 eGg] wf/0ff / l;4fGt ckgfp5 / ;Lldt hdftsf] andf c;Lldt hg;d"xdfly zfzg ub{5 . kl/0ffdt ;a} ;dfgsf aLrdf Ps y/Ldf a9L;dfgtf l;h{gf x'G5 hf] Pr=hL=j]N;sf] …6fOd d]l;gÚ df em}+ zfzs dnf]{sx¿n] uf]Ko :yfgdf a;]/ ;'Gb/, lgZ5n t/ 1fg d]l6Psf Onf]Ox¿ nfO{ eg]h:tf] vfg lbP/ pgLx¿nfO{ kz'nfO{ h:t} cfk\mgf] pkef]udf k|of]u u5{g\ / of] :jefljs b]lvG5 lsgls :j–;+j[l4sf] rfxgf d]l6Pkl5 dflg; / kz'df cGt/ x'b}g .

के हो तानाशाही ?

2011-10-12T13:31:00.000+05:45

मेरो पन्द्र वर्षे नातिले हिजै मात्र प्रश्न गर्‍यो – तानाशाही भनेको के हो ? तुरुन्तैको जवाफमा मैले उसलाई आफूखुशी मनपरी गर्ने शाशक भनेर परिभाषा त दिए तर त्यो परिभाषामा पछि म आफै अल्मलिएँ । तानाशाहीलाई बुझ्न यति नै मात्र पर्याप्त छ भन्ने मलाई लागेन र मैले गौड गरेँ – मानिस किन तानशाह बन्छ त ? के मनपरी गर्नलाई मात्रै हो त ?

व्यक्तिको तानाशाही, धर्मको तानाशाही, जातिको तानाशाही, वर्गको तानाशाही, समूहको तानाशाही या दलको तानाशाही आदिमकालदेखि चलिआएको छ । व्यक्तिको तानाशाहीको नमुना रोमन सम्राट निरोलाई लिइने गरिन्छ । भनिन्छ – रोम जलिरहँदा निरो बाजा बजाएर बसिरहेका थिए । के रोम आगो लगाउनुको निरोको लक्ष नराम्रो थियो त ? काठमाडौं भन्दा पनि अव्यवस्थित र फोहोर सहरलाई खरानी बनाएर त्यसको जगमा नयाँ र सुन्दर रोम बनाउने उनको सपना नराम्रो भन्न सकिन्न । कुनै पनि खाट्टी मार्क्सवादीको साम्यवाद बनाउने सशस्त्र क्रान्तिकारी आन्दोलनभन्दा फरक थिएन त्यो उनको सपना । केवल उनको त्यो सुन्दर रोम बनाउने सपनामा लाखौं रोमबासीको घर जलेर खरानीमा सुत्न वाध्य भए । भोक, रोग र चिसोले हजारौं रोमवासी मरे । लाखौंका सपना ध्वस्त भए । रोम खरानीबाट फेरि उठ्यो तर त्यसले निरोको सपना पुरा गरेन, बरु आफ्नै बाटो समाएर हिड्यो ।

इतिहासमा अनगिन्ति निरोहरू आए आफ्नै परिभाषा र नितिहरू लिएर । भारतिय इतिहासका सबभन्दा ठूला तानाशाह मुगल सम्राट ‍औरंगजेव भए तर उनको लक्ष पनि नराम्रो थिएन । वरिपरिका सबैलाई जितेर उनी एउटा विशाल गौरवशाली देश बनाउन चाहन्थे उनी र उनको धर्म अनुसार अधर्मी ठहरिएका काफीरहरूलाई धर्म परिवर्तन गर्न लगाएर स्वर्गको बाटो खोलिदिन चाहन्थे उनी । निरोको अन्याय राजाको नाममा भएको थियो भने धर्मको नाममा औरंगजेवको तानाशाहीले गैर्‍ह–मुसलमानमाथि ठूलो अन्याय भयो भारतमा । त्यति ठूला तानाशाह त होइनन् गोलकोण्डाका अब्दुल हसन कुत्ब शाह अथवा ताना शाह तर आफूले पाउने पगरी ‘तानशाही’ औरंगजेवले अब्दुल हसनको नाममा भिराएर उनलाई जेलमै सडाइ दिए ।

जातिका नाममा पनि तानाशाही नचलेका होइनन् । संसारको इतिहासमा धेरै नै तानशाही जातिकै नाममा चलेका छन् । आधुनिक युगमा नै पनि साना ठूला जातिवादी तानाशाहहरू संसारभरि देखापरेका हुन् तर तिनमा सबैभन्दा ठूलो र पछिल्लो जातिवादी तानशाही जर्मनीमा हिट्लरले देखाएका छन् । उनको तानशाहीको निकृष्ट नमुना आफ्ना विरोधी र आम यहुदीको नरसंहार हो । त्यहाँ पनि जर्मन र जर्मनीको श्रेष्ठता कायम गराउने उनको लक्ष रोमको निरोको भन्दा कम सानो सपना थिएन । केवल गैर्‍ह–जर्मनको निम्ति त्यो अत्याचार हुन पुग्यो ।

रुसको भनौं या तात्कालिन सोभियत संघका शाशक स्तालिनको शाशन दलिय या वर्गिय तानशाहीको नमुना हो । एकै रातमा सर्वहारा बनाइएका जनताले त्यो रुसी जाडोमा के खाए ? के लगाए ? त्यसको लेखाजोखा भएन । जसले त्यसको विरोध गरे ती माटामनि दबाइए, आगोमा होमिए । तिनको जीवन निरोका रोमवासीको भन्दा पनि दयनिय स्थितिको भयो । इतिहास साक्षी छ – के मात्र भएन त्यहाँ ?

दल र वर्गको नाममा भएको तानाशाही रुसको भन्दा कम भएन चिनमा पनि । कार्ल मार्क्सको साम्यवाद बनाउने सपना बोकेर कुदेका माओका चेलाले वर्गशत्रुका नाममा कतिका टाउका गिँडे, कतिका सर्वस्व हरण गरेर उनीहरूलाई भोकै मर्न छोडिदिए । माओका सपना पनि निरोकोभन्दा कम सद्चित्तको थिएन । उनले पनि स्तालिनले झैं एकै दिनमा सबैलाई सर्वहारा बनाए नै । अझ उनले त एकै दिनमा घरघरमा इस्पात बनाएर विश्वको सबैभन्दा ठूलो इस्पात उत्पादकको नाम कमाउन आफ्नो महान अग्रगामी छलाङको नाममा किसानलाई खेती छोडेर घरघरमा फलामको भट्टी खडा गर्ने आदेश दिए । फलाम त बनेन नै । खेती पनि हुन नसकेर जनता भोकभोकै मरे । अझ महान साँस्कृतिक क्रान्तिका नाममा समाज परिवर्तन गर्ने उद्देश्यले राष्ट्रपतिसम्मलाई पनि सडकमा पछारे भने सर्वसाधारणको हालत त निरोका रैतीहरूको भन्दा कुनै कम भएन ।

उद्देश्य र लक्ष त कुनै पनि तानाशाहको नराम्रो हुनै सक्दैन किनकि कुनै पनि तानाशाह नराम्रो देशमा, राज्यमा, समाजमा बस्न चाहदैन । केवल ऊ जनतालाई आफू समान ठान्दैन । ऊ आफूलाई या आफ्नो दल, समूह, जाति या वर्गलाई सर्वशक्तिवान, सर्वज्ञाता, सर्वहितकारी र सधैं नै सही ठहर्‍याउछ । नेपालका माओवादीका हकमा पनि यी कुरा लागु हुन्छन् किनकि उनीहरू वर्गिय तानाशाहीका नाममा अरु विचारलाई अवैज्ञानिक, अवास्तविक र प्रतिगामी ठहर्‍याउछन् । उनीहरूको उद्देश्य र सपना साम्यवादलाई नराम्रो त भन्नै सकिन्न तर त्यो धार्मिक स्वर्गजस्तो सपना वैतर्णीको वारी कि पारी मात्र हुन सक्छ जहाँ मानिसको पहुँच नै छैन । त्यसैमा जोड गर्छन् हाम्रा माओवादीहरू ।

धुन्धुली र आजको नारी समस्या

2011-10-09T16:51:00.000+05:45

ha ha dlxnf / k'?if larsf] c;dfgtfsf s'/f p75g\ / dlxnfsf kIfdf cfjfh p7fpg]x¿ y'k|} b]Vbf nfUb5 – dlxnfx¿sf c;dfgtfsf lbgx¿ ca kSs} hfg nfUb}5g t/ ha dlxnfx¿ af]S;L elgP/ lhpb} 89fOPsf / 9'Ëfn] xfg]/ dfl/Psf ;dfrf/ cvaf/df b]vfk5{g\ clg nfU5 – dfgj;Eotf cflbd 9'Ë]o'uaf6 w]/} k/ uO;s]sf] 5}g . @.$ k|ltzt cfOdfO{sf s'/f gug]{ xf] eg] cfOdfO{ h'g;'s} ;dfhdf eP klg, rfx] Tof] ;dfh hlt;'s} ljslzt 7flgPsf] lsg g xf];, nf]Ug] of nf]Ug]dflg; Þåf/f lkl8t, zf]lift of s]xL g s]xL ?kdf ckdflgt t ePs} x'G5g\ . Tof] zf]if0f, lk8g / ckdfgsf] dfqf dfq w]/ yf]/ x'g] ub{5 . t]>f] ljZjsf] t s'/} 5f]l8lbpmF, cfkm"nfO{ ljslzt, ;Eo / cu|ufdL 7fGg] o'/f]lko / cd]l/sL /fHox¿df klg /fHosf] lgltlgdf{0fdf gf/Lsf] :yfg ;w} g} cToGt Go'g /xG5 / gf/Lsf] xsdf k'?ifÞåf/f ul/g] lg0f{o gf/LnfO{ k'?if;/x g7flgP/ sdhf]/, c;Ifd / ;+/lIft hLj;/x dfg]/ ul/G5 . To]f eGbf klg k/ t gf/L :jod\ cfkm"nfO{ klg To:t} 7fGg] ub{5g\ / Tof] c;dfgtfnfO{ 6fpsf] lgx'/fP/ l:jsf/ ub{5g\ . cfˆgf] clwsf/sf] lglDt gf/Lsf], obfsbf JolQmut lj/f]w eP klg, ;+ul7t ?kdf ljb|f]x Oltxf;df slxn] klg ePsf] 5}g . gf/Lclwsf/sf] cfGbf]ngsf] ;a eGbf 7"nf] gsf/fTds kIf g} gf/L c;xeflutf xf] eGg] s'/f To;}n] k'li6 x'G5 . qmdz

पोसाक र भाषा

2011-10-08T16:53:00.000+05:45

हामीले नेपाल मण्डलका ज्यापुले लगाउने भोटोलाई तन्काएर दौरा बनायौं । हामीले बाँके, बर्दियाका अवधि मुसलमानले लाउने कुर्ता सलवारबाट सुरुवालको बान्का झिक्यौं । हामीले भादगाउँले नेवारी टपलीलाई टोपीको नाम दियौं । हामीले अरुणपारे लिम्बुको खुकुरी भिर्ने पटुकी समाएर पटुका कस्यौं । यही होइन दौरा सुरुवालको रूप ? भोटोमनि कछाड कस्न सिक्यौ हामीले । दौरामनि धोती पनि बाँध्यौं हामीले । हामीले यो पोसाक बनाउन पूर्व मेचीदेखि पश्चिम महाकाली सम्म, हिमालदेखि भारती सीमासम्म एकै ठान्यौं त कहाँ छ यसमा अराष्ट्रवाद ? मन लागे बाहुनले धोती फेर्लान् । गुरुङ मगरले कछाड बाँध्लान् । ज्यापु भोटो सुरुवालमै रमाउलान् । राई, तामाङ, थारु, राजवंसी आदि सबैले आफ्नै भेषभूषा लगाउलान् । माओवादी माओसुटमा ठाँटिएलान् अरुहरू अरु नै लुगा रोज्लान् अथवा जसले जे मन पर्छ त्यही लुगा लगाउलान् तर राष्ट्रिय पहिरन भनेर संसारका सामु उभिदा देखाउने पोसाक के हो त ? पहाडेलाई —मेरो जनकपुरधाम‘ भन्न जति गर्व लाग्छ त्योभन्दा कम लाग्दैन मधेसेलाई पनि —सगरमाथा मेरो‘ भन्न । मेचीको पानी जति पवित्र छ हाम्रालागि महाकालीको पनि त्यति नै पवित्र छ । जुन गन्ध हिमालको माटोमा छ त्यही गन्ध पाउछन् तराईको माटोमा पनि नेपालीले । गुजराती र सिन्धी भाषासँग मिल्दोजुल्दो नेपालीभाषालाई शत्रुभाषा ठान्दै हिन्दीभाषालाई मातृभाषा बनाऊँ भनेर आफ्नै मैथिली भोजपुरी अवधी र देहाती भाषाहरूलाई फाल्ने मधेसी नेताहरूले भारतिय राज्य विहारतिर लहसिने विचार गरेका त होइनन् ? त्यसकोलागि त भाषासमस्या उठाउनै पर्दैन । भारतलाई नेपालको यो भाग हामीलाई छुट्याइ देऊ भनेर चित्त बुझाए त छुट्याइदिन्छ भारतले । नेपालले केही गर्नै सक्दैन । अथवा नेपाली माओवादीलाई नै यो भाग हामीलाई बाँकी सबै तिमीहरूलाई भनेर टुक्र्याए पनि हुन्छ । सहर्ष स्विकार गर्नेछन् माओवादीले ।त्यो विभाजनको सामना गर्न यो मेरो देश नेपाल भन्ने मधेस पहाड दुवैतिरका नेपालीले केही गर्न सक्ने छैनन् । न शरद सीं भण्डारीले —बाइस जिल्ला टुक्र्याइन्छ‘ भन्नु पर्छ, न हृदयेश त्रिपाठी —नत्र अर्कै कुरा हुन्छ‘ भनेर धम्क्याउनु नै पर्छ ।

भाषा, जाति र सेना

2011-10-08T16:51:00.000+05:45

नेपाल वहुभाषिक र वहुजातिय देश हो । यति धेरै जाति र भाषाभाषी भएको देश संसारमा बिरलै पाइन्छ । वहुभाषिक र वहुजातिय देशमा एउटा जाति र एउटा भाषाको अरु जाति र अरु भाषामाथि प्रभुत्व पनि सधै नै हुन्छ । चाहे त्यो कम विकसित इथियोपिया होस्, नेपाल होस् या नाइजेरिया या विकसित सोभियत संघ या संयुक्त राज्य अमेरिका नै किन नहोस् । एउटै राजनैतिक इकाइको रूपमा रहन र कारोबार गर्न एउटा भाषाको प्रभुत्वलाई स्विकार नगरी सुखै छैन । एक भाषाभाषी मात्र एक क्षेत्रमा रहेको स्विजरल्याण्डजस्तो उदाहरण दिएर विभिन्न भाषाभाषी र विभिन्न जातजाति विभिन्न क्षेत्रमा छरिएर बसेको नेपाललाई भाषाका आधारमा या जातिका आधारमा विभाजन गर्न खोज्नु मुर्खता नै हो भन्ने म ठान्छु । दोश्रो, जातिहरूको आफ्नो आफ्नो चाख र विशेषता हुन्छ । भारतको मारवाडी, गुजराती र पारसी समूहले व्यापारलाई अँगाल्यो भने पंजावी, हरियाणवी र हिमाचलीले सेनामा दक्षता कायम गरे । बिहारी, बंगाली, उडिया, गुजराती या कर्नाटकीले सेनामा समान भाग पाइएन भनेर आन्दोलन गर्नुको कुनै तुक नै छ । नेपाली सेनामै पनि १३ प्रतिशत बाहुनले ८ प्रतिशत मात्र स्थान पाएका छन् जब कि १७ प्रतिशत छेत्री सेनामा ४३ प्रतिशत छन् भने ७ प्रतिशत मगरले ७ प्रतिशत स्थान ओगटेका छन् । भारतको जनसख्याको १० प्रतिशत ओगट्ने विहारले सेनाको ७ प्रतिशत भाग पाएको छ भने सेनामा 2.४ प्रतिशत मात्र पाउनु पर्ने पंजावले १६.६ प्रतिशत ठाउँ लिएको छ । उडिसाले त झन् आफ्नो भागको एक तिहाइ पनि पाएको छैन । मधेसकै संदर्भमा पनि आदिवासी मध्येका ७.२ प्रतिशत थारु, चौधरी, राजवंशीको अनुपात सेनामा ४.७६ प्रतिशत छ । 5.5 प्रतिशत नेवारको स्थान 6.6 प्रतिशतभन्दा बढी छ । त्यसैले समावेसीको अलग्गै सेना होइन, सेनामा प्रतिस्पर्धात्मक प्रवेश हो भने नेपालका माओवादी र मधेसी नेताहरूको आफ्ना आफ्ना सेना राख्ने साँठगाँठ केका निम्ति ?

शुभकामना यो वर्षको दशैंको

2011-10-05T14:10:00.002+05:45

हामीलाई जात्रा रमाइलो लाग्छ । हामीलाई भोज रमाइलो लाग्छ । देश टुक्रिने प्रकृयामा पुग्न थालेको छ तैपनि हामीलाई दशैको रमझम रमाइलो लाग्छ । सुख शान्तिको निम्ति शुभकामना दिन्छौं र शुभकामना लिन्छौं । पराया हो भने पूजाको मान्छे आँगनको मौलोमा ल्याएर गिंडे पनि हुन्छ । आफ्नो हो भने सात खत माफ गरिदिनु पर्छ । अनि हामी भन्छौं – हामी समानता ल्याउछौं, हामी न्याय ल्याउछौं । कसको न्याय ? बाघको न्याय कि बाख्राको ? थाहा छैन हामीलाई । त्यसैले हामी शक्तिको पूजा गर्छौं । सके बोकै गिड्छौं, नसके घिरौंलो छिनाउछौं । बाघ रेट्ने आँट त हाम्रो छैन । तैपनि हामी बली त दिन्छौं नै । अर्को वर्ष हामी खण्डित देशमा दशै मनाउछौं या सग्लोमा ? तर जेहोस् हामी यसरी नै मनाइ रहेका हुनेछौं । त्यसैले शुभकामना सबैलाई । दशैंको शुभकामना एक वर्षकालागि यो ब्लगका तर्फबाट ।

A story for change

2011-10-04T14:52:00.001+05:45

पाहुना

आखिर जुठेल्नेामाकसैले भाँडा बजारेको सुनियो र आमाको हातबाट चिया समाएर सुर्को तान्नै आँटेकी मञ्जरीले झस्केर सोधी – “के भयो फेरि? कसले भाँडा बजार्छ त्यसरी?”

आमाले दिक्क मानेकोस्वरमा भनी – “खै ! त्यो लाटी राँडी बौलाएकी छ आज फेरि। औंशी पुर्णे लाग्छ राँडीलाई बेलाबेला।हिजो बेलुकादेखि नै निहुँ खोज्दै थिई। अब कति दिनलाई हो, कुन्नि ।”

“म गएर सम्झाउँ त माहिली दिदीलाई?” – छोरीले प्रस्ताव गरी।

“तँ झन जादै नजा। पहिले जस्तो हो र? आजकाल त तँलाई देखी सहन्न। हिजो तँ नआउन्जेल कति खुशी थिई। तँलाई परदेख्ने बित्तिकै भन्दै थिई – —आइछ लखरलखर एक्लै।‘ त्यसपछि त के भूत खनियो के भूत?” – आमाले छोरीलाई रोक्दै भनी।

“बिचरी सोझी छ। म पनि रित्तै हात आएँ उसलाई केही पनिनलिई। रिस उठ्यो होला नि। बहिनीका घरमा म पनि जाने भन्थी अघिल्लोपाला। मैले पनि लगेकी छैन । —हुन्छ नि‘ भनेर पनि लगिन भनी ठान्दी हो। एक पल्ट लिएर जानुपर्ला” – छोरीले फेरि प्रस्ताव राखी।

“अँ, अब यही लाटीलाई लिएर जा न।सासूससुरा, नन्दआमाजू, देउरानीजेठानीका अगाडि यस्तैगाईजात्रा गरोस्। यहाँ मेरा डरले तै यति मात्रै गर्छे। भुत्ल्याउछु गएर राँडीलाईअनि थाहा पाउछे ।” – आमाको रिसको पारा चडयो। क्रमश....

2011-10-04T14:14:00.001+05:45

दशै आयो । हिजो एउटी बहिनी रोइन् —घरमा ग्यास छैन, ग्यास कतै पाइदैन । अर्की बहिनीको पीडा थियो — नानीहरूको लुगा छैन, पैसा पनि छैन । घर जाने टिकट पाएन एउटा भाइले, आमाबाबुको पर्खाइ बेकार हुने भयो उसका । अर्को भाइको गन्थन थियो – होटेल जतिमा खानै नहुने गरी टीभीमा पर्दाफास गरिदिए, अब भात खाने कहाँ ? नगरेकै भए हुन्थ्यो बरु । यो देश छ छैन, त्यो नै पनि अनुभूति हुन छोड्यो । सडकको बाटो हिड्दा वैतर्णीमा बखानिएको नरकको बाटो हिडेजस्तो लाग्छ । सबैको मनपरि देख्दा कानुन र सरकार नै छैन जस्तो लाग्छ । प्रमाणित अपराधीलाई माफी गर्दै पिडितको बोल्ने मुख थुन्दै हिड्छ सरकार । जब खाने छैन, पकाउने छैन, कानुन छैन, न्याय छैन, पिडक र पिडित बीच फरक छैन तब किन चाहियो सरकार ? केलाई चाहियो यो देश ? कसलाई चाहियो ? कोसँग छ यसको उत्तर?

फेसबुकमा कसले के लेख्छ ?

2011-10-02T13:53:00.001+05:45

सानासाना १०।१२ वर्षका केटाहरू नाम चलेका विदेशी खेलाडी र गायकका फोटोहरू झुण्ड्याउछन् फेसबुकमा । त्यही उमेरका केटीहरूमा हिरोइनका फोटो टाँग्छन् । टिनएजरहरू भने कोड भाषामा यौवन आएको जानकारी दिन्छन र प्रेमका कुरा गर्छन् । गधे पच्चिसीकासम्मका कुमार कुमारीहरू आत्मरतिमा मग्न हुन्छन् । पच्चिसीदेखि चालिसे नछोएका लोग्नेमानिस अर्काका आलोचना र आफ्नो आत्मश्लाघामा व्यस्त हुन्छन् र त्यो उमेरका आइमाई आफ्ना नानीका फोटो झुण्डयाएर आफ्ना तिनको बयान, पसलमा देखिएका कपडाको बखान र भोजभतेर खानाका गफ चुट्छन् । चालिस नाघेका लोग्नेमानिस जागीरे भए घुमारो पारामा आफ्ना हाकिमसाहेबको बखान गर्छन्, तलब बढेकोमा रमाउछन्, बढ्न नसकेकोमा गुनासो गर्छन् । राजनितिज्ञ आफू सबै जान्ने बुज्रुग्याइँ छाँट्छन् । अरु स्वीकृति लिएर अर्काको फेसबुक वालमा आफ्ना भनाइ राख्ने गर्छन् । बीबीसी वर्ल्ड त बेलायती साम्राज्यको समाचार गृह । ऊ त यसै अर्काकोमा छिरिदिन्छ । उसलाई त स्वीकृति पनि चाहिदैन जस्तो छ । अंग्रेजी शव्द trespass या intrude फेसबुकमा लागु हुदैन ।

फोहोर भन्ने केलाई ?

2011-10-01T14:30:00.000+05:45

सुन्दा पत्यार नलाग्न सक्छ तर हामी फोहोरसँग यति अभ्यस्त भइसकेका छौं कि प्रत्येक गाँसमा फोहोर खाएको हामीलाई थाहा नै हुदैन । न्युरोड कर्नरको गुँदपाख भण्डार त हाम्रो त्यो सहज बानीको लाभ उठाउने एउटा दुश्चरित्रको नमुना मात्रै हो । हामी झिंगालाई फोहोरको नमुना नै मान्दैनौ । त्यसैले हाम्रा घर भित्र चर्पीदेखि भान्सा र पूजाकोठामा घुमिरहेका झिंगा हाम्रोनिम्ति सामान्य ठहरिन्छ । आज पो सहरमा हुनेखानेकोमा फ्रिजमा राखेर मासु खालान् । नहुने र गाउँघरमा दशैंताका हुनेखानेले पनि गनाएको मासु खाने चलन उहिलेदेखिको चलेकै छ । जति सुकुटी गनायो उति राम्रो भन्ने अहिले पनि छन् । हात धुनुको अर्थ हामी पखाल्नु ठान्छौ‌ । फेसबुक र ब्लगमा भर्त्सना गरिए धेरै तर एउटा सामान्य बटुवालाई सोध्दा ‘बिग्रेको भए पनि मिठाईकै बनाएका रहेछन्, राम्रै भएछ’ भनिदिए । तिनलाई कारवाही होला त भन्ने प्रश्नको उत्तरमा उनले ठाडै जवाफ दिए – ‘कारवाही त के होला र, नानी, यो देशमा त्यै पनि बिग्रेको मिठाइ खुवायो भनेर । ढलको पानी खुवाउनेलाई केही हुदैन । अरुका कुरा ।’

चोकचोकमा हेर्नोस् मासु कसरी बिक्छ ? काठमाडौको जोरपाटी चोकको नमुना नै लिऊँ । चोकैमा मासु पसलका लाइन छन् । मासु सडकको पेटीमा पछारेको देखिन्छ त्यहाँ । मासुको रास भन्दा तीन मिटर परको ढलमा नेपालीभाषाको सबैभन्दा फोहोर शव्द ‘गुहु’ बगिरहेको नांगा आँखाले प्रस्टै देखिन्छ त्यहाँ र हाम्रा चेलीबेटी घरमाइत गरे झैं झिंगा ढल र मासुमा ओहोर दोहोर गरिरहेका हुन्छन् । कसैले वास्ता गर्दैन त्यसलाई । किन्नेको घुइचो नै हुन्छ सधै‌ । वीस मिटर पर यो सबै हेर्ने गाउँ विकास समिति छ । सँगैमा प्रहरी चौकी छ कसैको आँखा पुग्दैन । माछा मासु सांसद त्यहीबाट किन्छन् । नेता त्यही जान्छन् । उनीहरूलाई वास्ता छैन । सर्वसाधारणको त कुरै छोडिदिऊँ । यो त एउटा नमुना मात्रै हो । गाविसका त कुरा महानगरपालिका सबै मासु पसलको धेरथोर यही हालत छ भने हामी फोहोर खान अभ्यस्त भएका होइनौ र ? तब फोहोर भन्ने केलाई ?

तिमी पनि, ब्रुटस!

2011-10-01T13:50:00.000+05:45

प्रसिद्ध अंग्रेजी नाटककार विलियम शेक्स्पियरको नाटक जुलियस सिजर मा भनिएको छ– जब रोमन साम्राज्यका सिनेटरहरू जुलियस सिजरको हत्या गर्न उनीमाथि छुरी लिएर खनिए,बलिया सिजरले रित्तै हातले पनि प्रतिरोध गरिरहे । जब उनका अंगरंग मित्र र विश्वासपात्रब्रुटस पनि छुरी लिएर उनलाई मार्न अगाडि सरे, उनले आश्चर्यचकित भएर भने , “तिमी पनि, ब्रुटस ! (ET EL BRUTE)” अनि हतास, निराश र बलहिन भएर “तब सिजर बाँच्न चाहँदैन ।” भन्दै ढले ।

हाम्रा प्रधानमंत्री बाबुराम भट्टराईले केही गर्छन्भन्ने विश्वासमा परेका जनता उनी अमेरिकाबाट ओर्लदा विमानस्थलमा देखाएको बोलीले उनीपनि अरुभन्दा केही फरक नभएको देखाएपछि जनताले ET EL BRUTE भनेर सिजर झैं निराश भएकाछन् । उनकी पत्नि रमंत्रीहरूको उदण्डता उनका दलका सहयात्रीको मसालजुलुसभन्दा पनि नैराश्यजनक देखिनथालेको छ । उनी केही गर्न सक्छन् वा सक्दैनन् त्यो आउदो दुई हप्तामा प्रष्ट हुनेछ। उनी साँचै प्रधानमंत्री हुन् वा मकैबारीमा उभ्याइएका बुख्याँचा मात्रै हुन् त्योनिर्क्योल पनि त्यही समयमा हुनेछ । उनको टिममा शरद सिं भण्डारी र प्रभू साहकोउपस्थिति अब प्रत्येक क्षण प्रत्युत्पादक मात्र हुनेछन् । झलनाथ खनाललेप्रधानमंत्रित्वका अन्तिम दिनमा जस्तो भाषा बोलेका थिए त्यस्तै भाषा बोल्न थालेकाछन् बाबुरामले । बाबुरामको अब ‘बबुरा म’ को बोली निस्कन थालेको छ । जनताको विश्वासकोचुलीमा पुगेको नेता जब ओरालो लाग्न थाल्छ उसको नियति ब्रुटसको भन्दा गतिलो हुदैन ।हाम्रा विद्वान प्रधानमंत्री त्यो नबुझेका पक्कै छैनन् ।

तीन प्रश्न

2011-09-29T12:50:00.000+05:45

कतिपय छापाहरूमा देश विकासबारे विज्ञहरूका लेख रटि भी र रेडियोहरूमा अन्तर्वार्ताहरू पढिन्छन्, देखिन्छन् र सुनिन्छन् । ठुलाठुलाआर्थिक विज्ञहरूले त अन्तर्राष्ट्रिय मौद्रिक नितिदेखि लिएर झारपात उत्पादजसम्मकाउडन्ते गफ पनि दर्‍होसँग केलाएर व्याख्या गर्छन् तर सर्वसाधारणका मूल समस्या केहुन् भनेर सोच्न पट्टि नलागी आफ्नो विद्वत्ता देखाउनतिर जोड दिन्छन् । अझ राजनैतिकविज्ञहरू नै भए भने त सामान्य मानिसले के चाहन्छ या सोच्छ भन्ने हेक्का नै नराखीआफ्ना लेख र अन्तर्वार्तामा एउटा स्वर्गको कल्पना नै गरिदिन्छन् । यो देश नेपालकोसमस्या नै यही हो । त्यसैले सबभन्दा पहिले नागरिकका मूल आवश्यकतामाथि उठ्ने तीनप्रश्नको समाधानतिर नै छलपःल गरौं ।

सामान्य एउटा व्यक्तिको पहिलो चाहना हुन्छ — म रमेरा लालाबाला भोकै नमरून् ।’ विकासको पहिलोखुट्किला नै यही हो । सम्पत्ति हुनु भन्दा पनि भोकै मर्नु नपर्ने स्थितिमा आफूबस्न पाउनु बढी सुरक्षित ठान्छ आफूलाई आम नागरिकले । कोही भोकै मर्नु पर्ने स्थितिपशुभन्दा पनि तल्लो तहमा गुज्रनु पर्ने अवस्था हो । त्यसैले ‘के बनाउने ?’ भन्नेप्रश्नको उत्तर राज्यका सबै अंगले राज्यलाई भोकविहिन बनाउनु हो र त्यो बनाउनेजिम्मेवारीको नेतृत्व गर्ने सरकार हो तर हाम्रो यहाँ त सरकारले ‘कोही भोकै रहने स्थिति छ वा छैन?’ सो निर्क्योल कहिले पनि गरेको पाइदैन रआर्थिक विज्ञ र सामाजिक कार्यकर्ताले सो बारे सरकारलाई सुझाव र सल्लाह दिएको पनि भेटिदैन।

खान नै नपाएर मर्न वाध्य मानिसका निम्ति आवास,स्वास्थ्य, शिक्षा जस्ता कुरा धेरै परका हुन् । बाँच्नै नपाउने हो भने के गर्छन् रती सुविधाहरूले । झन किन चाहलान् र उनीहरू अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता या अरु यस्तैस्वतन्त्रता । मानविय स्वतन्त्रताको माग त प्राणीजन्य भोकको समाधानपछि मात्रैआवश्यक हुन्छ ।

‘कस्तो बनाउने? आधुनिक राज्यका दोश्रो प्रश्न हो ।केले पेट भर्ने ? केले आँङ ढाक्ने ? मिठो मसिनो खाने, राम्रो लाउने सबैको चाहनाहुनसक्छ तर त्यो चाहना मात्रै हो । खान हुने र पोषण पुग्ने कुनै पनि चिजले पेटभर्न पाए हुन्छ । बासमती नै हुनपर्छ भन्ने छैन । ढिँडो भए पनि हुन्छ । मलमलचाहिन्छ भन्ने पनि छैन, खाँडी भए पनि चल्छ । कसैलाई बासमती र मलमल नै चाहिन्छ भने त्यो चाहनापुरा गर्न उसले आफ्नो सम्पन्नता वृद्धि गर्नतिर लाग्नु पर्छ । त्यसैले कस्तो ? भन्नेप्रश्नमा राज्यले न्युनतम आवश्यकताको मात्र ग्यारेन्टी गर्छ । त्योभन्दा बढीकोलागि त व्यक्ति स्वयम् जिम्मेवार छ आफ्नो संवृद्धिको निम्ति ।

‘कसरी बनाउने ?’ यो आधुनिकराज्यको तेश्रो प्रश्न हो । यहीं आएर अल्झन्छ राजनैतिक विवाद । साम्यवादीहरूभएकोलाई शक्तिको बलमा ध्वंस गरेर त्यो जगमा साम्य अथवा समानताको गृह निर्माण गर्नसकिन्छ भन्ने सोच राख्छन् र सो प्रयाश गरिएको पनि हो तर त्यसले कस्तो बनाउने ?भन्ने प्रश्ननको उत्तरमा आदिम समानता मात्र शृष्टि गर्न सक्यो । अर्थात् ढिडो रखाँडीको प्राणीजन्य सपना त पुरा भयो, मानवजन्य स्वतन्त्रताको लेस पनि देखागरेन । व्यक्तिकोसंवृद्धि नगरी समाजको संवृद्धि गर्ने सपना देखियो, अर्थात् गाईलाई बढी दुधालुनबनाई गाईगोठको दुध बढ्दैन भन्ने सोचिएन । अर्कोतिर, मानविय स्वतन्त्रता खाएर कोहीपनि बाँच्दैन भन्ने ज्ञान प्रजातन्त्त्र या लोकतन्त्रवादीमा पस्न गाहारो भयो । जडसुत्रवादीसाम्यवादी र यथास्थितिवादी लोकतन्त्रवादी बाहेक दुवै पक्षकाले अब यो समस्यालईबुझ्न थाले र आफूलाई सच्याउन थालेका पनि सही कुरा हो तरत्यो सच्चिन चाहदैमा मूल सुत्रलाई छोडेकै हुन् त भनेर कसैले सोध्यो भने ‘त्यो मैलेछोडें‘ भनेर भन्न भने उनीहरू सक्दैनन् किनकि त्यो छोडेँ भनेर भन्ने सामर्थ्यउनीहरूमा हुँदैन । प्राणीजन्य आवश्यकता पूर्ति गर्दै मानव स्वतन्त्रता कायम राख्नेविकल्प त अर्को सिद्धान्त र अर्को वाद हो। त्यो विकल्प रोजेँ अथवा त्यो वादमा गएँ भन्न उनीहरूलाई गाहारो छ तर त्यो राजनैतिक विकल्प कार्यान्वयनमा गएपछि मात्रै —कसरी बनाउने ?‘ प्रश्न समाधानहुन थाल्छ ।

मानिसका आधारभूत पशुजन्य र मानविय आवश्यकता पूर्तिहुदैमा मानिसका सबै आवश्यकता पूर्ति हुदैनन् । समाजको विकास अनुरुप उसका आवश्यकतामात्रा पनि र गुण पनि बदलिदै जान्छ । राज्यले मानिसलाई उसका विकसित आवश्यतापूर्तिकालागि खुला प्रतिस्पर्धामा छोडिदिन्छ र उसले पाएको उपलव्धिको केही अंश समाजकाअल्पविकशित सदस्यकालागि राज्यले आफ्नो हातमा लिन्छ । बढी विकसितको केही अंश समाजमावितरण भएर नै समाज विकसित हुदै गएको हो । विकसित समाजको राज्यले —किन? कस्तो ?कसरी ?‘ का प्रश्नहरूको दायरा बढाउदै नागरिकका आधारभूत सुविधा स्वत बढाउदै लान्छ रसमानता विहिन समाजलाई कल्याणकारी राज्य बनाउछ जहाँ समानता एउटा हदसम्म मात्र कायमहुन्छ ।

अरु विस्तार पछि ।

सुशाशनको सुरुआत

2011-09-27T11:28:00.002+05:45

दक्षयज्ञ विध्वंस पछि सेलाएका महादेवसँगदक्षपक्षका तर्फबाट क्षमायाचना गर्दै दाँत भाचिमागेका पुषाकालागि देवताले सोधेछन्– “भगनान् ! पुषाका दाँत भाचिएकाछन् । उनले खानेकुरा कसरी खाने?” देवताहरूले सोचेकाथीए – भगवान खुशी भएर दाँत उमारी दिनेछन् तर बाठा महादेवले सोझै भनिदिएछन् – “दाँत नहुनेले पिसेर खाने ।” प्रधानमन्त्रिको स्वागतार्थगोरखामा गरिने सम्मेलनमा त्यो बाटोका सबै बस माओवादी कार्यकर्ता त्यहाँ पुर्‍याउनकब्जा गरिएकोमा सर्वसाधारण यात्रु केमा जाने भन्ने पत्रकारको जिज्ञासामा माओवादीकात्यहाँका जिल्ला सेक्रेटरी चुडामणी खड्काले पनि भनिदिएछन् – बाहिर जाने माइक्रोबसमा जान सक्छन् । आदिदेवको बौलाहा सुशाशन दक्षयज्ञबाट शुरु भए झैं हाम्राप्रधानमन्त्रिको सुशाशन गोरखाबाट शुरु हुन थालेको छ । पुषाले त महादेवके विरोधगरेका थिए, जनताले त बाबुरामको विरोध गरेका थिएनन् । जनताले पत्याएका थिए कुनैसमयमा माओवादीलाई । ९ महिने शाशन र त्यसपछिको उदण्डताले त्यो ओरालो लाग्यो । जनताकोत्यसमा कुनै दोष छैन ।अहिले बाबुरामलाई पत्याएका हुन् माओवादीलाई होइन। यस्तै हो भनेत्यो ओरालो लाग्न महिना कुर्नु पर्ने छैन । दिनगन्ती नै शुरु हुन थाल्नेछ । केकोनिम्ति हो गोरखाको यो तामझाम भूतपूर्व राजाहरूको सवारीमा जस्तो जनतालाई दुख दिएर ?राजाले बकस बाँडे झैं गोरखालाई त्यो सम्मेलनमा केही दिने घोषणा गर्ने भए बढे राजामानेका जनताले छोटे राजा पनि मानिदेलान् तर पंचायतकालिन शेरे धनुषा सत्तामा हुदाहजारौं हजार अगाडि पछाडि जनता भए पनि मर्दाका मलामी दाजुभाइमा मात्र सीमित भए।

प्रधानमंत्री भएको महिना दिन नपुग्दै संसारदेखेर आएका बाबुरामको लोली र बोली फेरिन थाल्यो । ४५ दिनभित्र सेनासमायोजन गर्ने गफचुटेर हिडेका बाबुरामले न्युयोर्कमा उत्तर र दक्षिणका नेतालाई के भेटेथे उनको मुखबाटत ‘बबुरा म’ भएर जालसाँज गर्न मिल्ने काइते भाकाको बोली निस्कन थाल्यो । “सबै सहमति भए ४५ दिनमा समायोजन गरिसक्छु भनेको पो त मैले, पत्रकारले पो उल्टोकुरा बनाइदिए” भनेर नेपालको भूमि पैतालाले छुने बित्तिकै उनले बोलीफेर्दै आफू चोखो र संचारमाध्यमलाई बदमास ठहर्‍याइ दिए । अब आश लागेको केटो पनिजेठाजु परेपछि जनताले पत्याउनयोग्य कोही नेता बाँकी रह्यो त ?

को को हुन् खस ?

2011-09-27T10:54:00.001+05:45

नृवंशशास्त्रीहरूको परिभाषामा खस को हुन् त्यो मलाई थाहा छैन र झन नेपालीपहाडी छेत्री बाहुनहरू खस हुन् कि होइनन् भन्ने तर्क गर्न म सक्दिनँ । कुनै पनिबाहुन वंशावलीले आफ्ना पुर्खा भारतबाट आएका होइनन् भनेर भनेको पनि मैले पाएको छैन। त्यसैले २९ भदौको नागरिक दैनिकमा छापिएको विद्या डी जोशीको पत्र आंशिकरूपमा सहीलाग्छ मलाई । नृवंशशास्त्रीहरूले खोज्ने गरेको वंशियअणु आधारमा वहुजातिय नेपालमाजातिय सुद्धता खोज्नु अब यसै पनि त्यतिसजिलो छैन, बरु जातियभन्दा भाषिक आधारमा भने यसलाई व्याख्या गर्न सकिन्छ । जस्तै,नेवार कुनै जाती होइन, केवल भाषाभाषी मात्र हुन् किनकी पुरातनमा चाहे दक्षिणकर्नाटकबाट नायरहरू पसून् या उत्तर तिब्बतबाट भोटे या अझ परबाट हानहरू, पूर्वबाटनागाहरू पसून् या पश्चिमबाट खसहरू नेवारी राजभाषा भएकाले सबैले त्यो नसिकी त्यहाँ बस्नसंभव थिएन । त्यो समयमा त्यहाँ हुने चार जात र छत्तिस वर्ण सबै नै कालान्तरमा त्यो भाषाभाषीभित्र परेर नेवार कहलाइए रतागाधारीदेखि अछुत र मंगोली नेप्टोदेखि आर्येली चुच्चोसम्म नाक हुनेसम्म त्यहाँपाइए । आजको नेपालको सन्दर्भमा पनि खसको परिभाषा नृवंशशास्त्रीहरूको परिभाषाको आधारमाहोइन भाषिक आधारमा खोजिनु पर्छ । आजको नेपालीभाषा खसभाषा भनेर मानिएको छ र अर्कोमातृभाषा नहुने सबैलाई खसभित्र हालिएकाले छेत्रीबाहुनहरू खसमा दरिएका हुन् ।पुस्तौं अगाडि भारत छिरेका नेपालीहरू अहिले गोर्खाली भएर हामीले बोलिने नेपालीखसभाषालाई त्यहाँको गोर्खाभाषा बनाएका छन् । त्यतिले मात्र पुग्दैन । पुर्खौदेखिबसेका र पुरानो मातृभाषा उहिले नै छोडिसकेका इलामको गुरुङ या दोलखाको मैथिली बाहुन या दार्चुलाको नेवार आफ्नोजातिय राज्य माग्ने समाजको सदस्य हो कि खससमाजको ? उनीहरू पनि खसमाषी भएकाले खसकोपरिभाषा भित्र पर्छन् भने छेत्रीबाहुनलाई खस भनिदा आपत्ती हुने कुरै हुदैन । थात रथलो छोडिसकेपछि मानिसको धर्म र जात पुरानै रहिरहँदैन । केवल यतिमात्रै हो किखसभाषी नेपाली सबै नै खस हुन् अन्यथा सबैको जरो खोज्दै जाने हो भने त प्रथम मानवकोउद्भवस्थल अफ्रिकातिर पुग्नु पर्ने हुन्छ ।

2011-08-13T15:26:00.000+05:45

देश बनाउने संकल्प गजबको छ हाम्रो । हामी सोच्छौ‌ मिश्रबासीले पिरामिड बनाए भने हामी किन देश बनाउन सक्दैनौ ? हामी सोच्छौं चिनियाहरूले त्यति लामो ग्रेटवाल बनाए भने हामीले नसक्ने के छ ? हामी सोच्छौं सानो ग्रिकराज्यका राजा अलेक्जान्डर महान ग्रिसदेखि भारतसम्म जित्न सफल भएभने हामीले नजितिने के छ ? तर यो सबै गर्न हामीसँग पाखुरी मात्रै छन् भन्ने कुरा हामी भुसुक्कै बिर्सिदिन्छौं । हामीलाई थाहा छ बिना सहरीकरण औद्योगिक विकास अध्यक्ष माओको महान अग्रगामी छलाङ जस्तै दुर्दन्या उत्साह मात्रै हो तैपनि हामी तथाकथित वुद्धिजीवी जनतालाई सहरिकरण गर्ने प्रयाश गर्दैनौं । साना जलविद्युत आयोजनामा आफ्ना स्वार्थ राखेर १०, २०, ५०, १०० किलोवाटका बिजुलीका सपनामा जनतालाई गाउँमा सीमित गर्न चाहन्छौ हामी । यस्ता आयोजना अँगालेर विद्युत विकासको सपना दख्नेलाई धन्य भन्नु पर्दैन ?

देशका प्रधानमन्त्रीको बोली

2011-08-13T14:20:00.003+05:45

गजव छ यो देशका राजनितिज्ञहरूको नैतिकता पनि । श्रावण २८ सम्ममा कुनै ठोस प्रस्ताव मा‌ओवादीले नल्याए राजिनामा दिन्छु भनेर संचारकर्मी र संचारमाध्यममा कुर्लने प्रधानमंत्री झलनाथ खनालको बोलीलाई एनेकपा माओवादीले धोती लगाइदिएर उनीलाई झल‍्लुनाथ बनाइदिए पछि अब फलाक्न थालेकाछन् — मैले त सबैको सहमति भएपछि राजिनामा दिन्छु भनेको पो त । शरम, शरम, शरम ।

2011-07-24T13:49:00.000+05:45

w]/} ;dokl5 d km]l/ Anudf kms{g nfu]sf] 5' .

माओवादीको अर्थहीन किचलो बारे

2010-11-19T14:37:00.004+05:45

नfuरिक दैनिकमा शुक्रवार एकै दिन स्तम्भकार खगेन्द्र संग्रौला, पत्रप्रेषक डिल्लीराम पौडेल र मोफसलका पत्रकार सन्तोष न्यौपानेका लेखहरू एकैसाथ छापिएकाछन् र विषयवस्तु छ नेकपा(माओवादी भित्रको नेतृत्व संघर्ष। आफूलाई वाम भन्न रुचाउने सबैको पिरलो नै त्यही संघर्ष भएकोछ। बन्दुक बोकेर आजै लडन हिडने कि बन्दुक साथमा राखेर कुराकानी गर्ने कि कुराकानी गरौं न बन्दुक त पछि पनि बोके हुन्छ भन्ने यो एउटै कुरा तीन भाषामा भनिएको संघर्ष हो यो लफडा र यिनै विचार समाएर नेतृत्वमा पुग्ने या त्यसमा अडने प्रतिद्वन्दिता हो यो। त्यसैले माओवादी समर्थक विद्वानहरूले यसमा चित्त दुखाउनु पर्ने आवश्यकता नै देख्दिन म किनकि प्रतिद्वन्दिता प्राणीजन्य स्वभाव हो र मानिस माओवादी नै भए पनि आखिर प्राणी नै हो। कार्ल माकर्स जस्ता विद्वानहरू सम्पन्नता सम्पत्तीमा नै देख्दछन् तर संवृद्धिशास्त्र सत्ता र शक्तिलाई पनि सम्पन्नताको कारक मान्दछ। जसरी शान्तिको समयमा पैसा हुनेले कसैको पनि अगाडि हात फैलाउनु पर्दैन त्यसरी नै हातमा बन्दुक हुने मानिस अनिकालमा पनि भोकै मर्दैन र त्यसरी नै शाशन गर्नेले सामान्य मानिसले झैं बाँच्नृ पर्ने वाध्यता हुदैन। त्यसैले माओवादी नेताहरूको शिर्षस्थानमा पुग्ने प्रयाश सम्पन्नतावृद्धिका लागि प्राकृतिक प्रतिद्वन्दिता या संघर्ष मात्र हो। दोश्रो, माओवादीमा विकृति आयो भन्ने गुनासो पनि त्यति जायज छैन। विद्वानहरूलाई थाहा नै होला ग्रिसका स्पार्टाकहरूको सशस्त्र आचरण युद्धको निम्ति मात्र प्रयोग हो, शान्तिमा त सबैले एथेन्सवासीको जीवन बाँच्नुपर्छ जहाँ सम्पन्नताको निम्ति प्रतिद्वन्दिता हुन्छ र हार्नेले सम्पन्नता गुमाउछ र जित्नेले त्यो बढाउछ। आचरणको विषयमा विद्वानहरूले भारतिय कम्युनिष्ट लेखक यसपाल द्वारा इस्वी सम्वत्को पहिलो दशकको शुरुतिर लेखिएको 'दादा कमरेड' पढे कम्युनिष्ट नेताहरूको जीवन पद्धति छर्लङ्ग हुन्छ।

एकै छप्कोमा सबैलाई सर्वहारा बनाएर 'सामथ्य अनुरूप काम र आवश्यकता अनरूप दाम र माम' दिने वाचामा स्थापित सोभियत संघका जनता ढिँडोले पेट भरिने बित्तिकै एकदलिय तानाशाही दाम्लो छिनालेर वहुलवादी लोकतन्त्र खोज्न निस्कदा संघ नै विखण्डित भयो र इतिहासमा सधैं रुसको अभिन्न अंग भएर रहेका युक्राइना र श्वेतरुस समेत समेत छुटि्टएर गए भने माओवादी द्वारा जातिय आधारमा स्थापित गर्न खोजेको गणराज्यको टिकाउपन नै कति दिनको हुनसक्ला? त्यतातिर चिन्तनगर्नु उपयुक्त होइन र विद्वानहरूले?

वाम अथवा कम्युनिष्ट एकदलिय तानाशाहीलाई अग्रगामी मानेर आँखा चिम्लदै समर्थनगर्नु र वहुलवादी वहुदलिय लोकतन्त्रलाई मानेर हिडने नेपाली कांग्रेसलाई प्रतिगामी ठान्दै गालीगर्नु प्रगतिशिलताको नमुना भएको आजका स्थापित स्तम्भकारहरूमा। चाहे ती खगेन्द्र संग्रौला हुन् या राजेन्द्र महर्जन हुन् या सि.के. लाल या अरु नै किन नहुन्। मुमाराम खनाल या हरि रोकाजस्ताबाट त आशा पनि गर्नुहुन्न यी कुराको। उनीहरू विश्व सर्वहारावादका पक्षपाती नै हुन्। देश टुटे पनि त्यो वाद नटुटे पुग्छ उनीहरूलाई। तब किन गुनासो माओबादी आचरणका बारेमा? आफ्नो संवृद्धिको निम्ति माओवादी नेताले प्रतिद्वन्दीसँग शान्त संघर्षगर्नु प्राकृतिक नियम हो किनकि प्रतिद्वन्दिको सम्पन्नता नघटी आफ्नो सम्पन्नता नबढ्ने कुरा त संवृद्धिशास्त्रले भनेकैछ। प्रचण्डलाई तल नझारी वैद्य या भटराईले ठाउँ पाउदैनन् र यी दुईलाई नरोके प्रचण्ड आफ्नो स्थानमा बसिरहन सक्दैनन् भने एउटाले अर्कोका गल्ती र कमजोरी खोजीखोजी प्रस्तुत गर्नै पर्‍यो। विद्वानहरूलाई लाग्दो हो माओवादीको उछित्तो माओवादीले नै काढेपछि जनताले त्यसलाई पछ्याउने छैनन् र नेपाली कांग्रेस अघि आउने सम्भावना बढनेछ। त्यो त पक्कै हो किनकि नेपालको आजको सन्दर्भमा वहुलवादी लोकतन्त्रको पक्षमा रहेको नेपाली कांग्रेसलाई विस्थापित गर्ने अर्को लोकतान्त्रिक दल उदाएकै छैन र आजको संघर्ष जनतन्त्र, गणतन्त्र जेसुकै नाम दिए पनि एकदलिय तानाशाही र वहुलवादी लोकतन्त्रका बीचको हो। अब विद्वानहरूले रोज्ने बेला आएको छ कता उभिने आफू? एकदलिय तानाशाही शाशनको पक्षमा कि वहुलवादी वहुदलिय लोकतन्त्रको पक्षमा?

रामप्रसाद दाहाल
E-mail: dahalram@gmail.com

विमल निभाको लेख 'अफिमची' बारे

2010-11-18T17:33:00.002+05:45

२४ असोजको कान्तिपुर दैनिकमा छापिएको छ यस दैनिकका स्थायी स्तम्भकार विमल निभाको लेख 'अफिमची' । लेखको शुरुले नै यो लेख व्यक्ति विशेषको बौलठ्ठी देखाउन खोजीएको छ बढो अपमानित तरिकाले । अवश्य नै यो लेख चिनिया सीमानामा एउटा सोझो किरातीलाई पटका पडकाउन लगाउदै भारतलाई तर्साउन खोज्ने बौलठ्ठी बारे भनिएको होइन किनकि हातमा बन्दुक बोक्नेको विरोधमा पनि लेख्न सक्ने वीराङ्गना उमा सि‌हको जत्रो आँट र मुटु लिएर 'हे परचन्दर' भन्ने शव्दले थालेका उनका लेख मैले पढे सम्म भेटेको छैन । फेरि विपक्षीले आफ्नै प्रधानम‌त्रीको घाँटी चेप्दा गर्धन बाँध्ने डोरी विपक्षीलाई दिने र वामजमात खन्याउने र आफ्नै घरमा भाँडभैलो मच्चाएर आफै नाङ्गिने र 'हराएको गाई ग्रहणमा दान' भने झै‌ कहिले र कतै पनि नपाएको ३९१ मत 'सहमतिको निम्ति दान गरिदिएँ' भन्ने दानवीर सन्तको निम्ति पनि अवश्यै होइन । त्यसो हुदो हो त शुरु नै 'हे झलिन्दर' बाट हुने थियो । अब बाँकी रहे का‌ग्रेसी रामचन्द्र मात्रै । बाराखरी छिचोलेका सबैले सजिलै बुझ्न सक्छन् कि 'हे रामचन्दर' भनेर उनैंलाई भनिएको हो किनकि उनी विमल निभाको आँगनमा वाइसिएल खटाउदैनन् र युथफोर्स पनि पठाउदैनन् । हो, रामचन्द्र एक्लै लडदैछन् विमल निभाको मठ पछाडिको बाँसझ्याँङमा होइन गणतन्त्र नेपालको स‌विधानसभा भवन भित्रको स‌‌‌सदमा । लेखकलाई मन नपर्नु अर्कै कुरा हो तर उनी एउटा सिद्धान्तको निम्ति लडदैछन् र उनले त्यो कुरा लेखेर नै दिएका छन् । त्यसमा चित्त नबुझे लेखकले त्यो बारे विरोध गर्न सक्छन् चाहिदैन हामीलाई ती उनका लोकतान्त्रिक मान्यता भन विपक्षीले भने झै‌ तर हातमा कलम छ र पत्रिकाले छाप्छन् भन्दैमा राष्ट्रिय नेतृत्वहरूलाई बौलाहासँग दाजेर अपमान गर्न कहाँ मिल्छ ? र कान्तिपुरले पनि व्यक्तिको अपमान गरिएको लेख पर्चा छापे झै‌ छाप्नु हुन्छ ? क्षमायाचना गर्नु पर्छ लेखक र प्रकाशक दुवैले ।

रामप्रसाद दाहाल